Sayoonara (Tạm biệt)

Nihongo Notes

  • Tác giả: Osamu Mizutani, Nobuko Mizutani
  • Chuyển ngữ: Yappa
  • Mục lục

Sayoonara
さようなら
(Tạm biệt)

Anh Mori, giám đốc của công ty anh Lerner làm việc, đã nói khi rời văn phòng vào ngày hôm trước.
Ja, kyoo-wa kore-de.
(Nghĩa đen: Vậy thì, hôm nay, đến đây.)
Nên anh Lerner đã nói Sayoonara (Tạm biệt). Nhưng những người tại đó lúc đấy lại nói khác. Anh Lerner không thể phân biệt họ đã nói gì vì nhiều người trong số họ nói cùng một lúc, nhưng chắc chắn không ai dùng cách diễn đạt Sayoonara. Sau đó anh đặc biệt chú ý đến cách diễn đạt sử dụng khi tạm biệt, và nhận ra Sayoonara không được dùng thường xuyên như anh tưởng.

*  *  *

Nhiều người nghĩ rằng Sayoonara là cách diễn đạt tiêu biểu nhất dùng khi tạm biệt, nhưng có một vài cách diễn đạt khác thường được dùng hơn, tùy tình huống. Thực tế, việc sử dụng Sayoonara hay Sayonara hạn chế tới mức đáng ngạc nhiên.

Ví dụ, Sayoonara không được sử dụng giữa các thành viên trong gia đình. Khi một người ra khỏi nhà anh ấy sẽ nói
Itte-kimasu hoặc Itte-mairimasu.
いってきます。いってまいります。
(Nghĩa đen: Anh sẽ đi rồi về — mairimasu thì lịch sự hơn kimasu.)
Và người ở nhà sẽ nói
Itte-(i)rasshai.
(Nghĩa đen: Đi rồi về nhé.)

Sayoonara được sử dụng giữa người trẻ với người trẻ hơn, chứ không với người lớn tuổi hay với cấp trên của một người. Khi tạm biệt người lớn tuổi hơn hay cấp trên của mình một người \nên nói Shitsuree-shimasu (Nghĩa đen: Tôi xin thất lễ) hoặc một vài cách diễn đạt lịch sự khác. Một vài người trẻ sử dụng Sayoonara bừa bãi với bất cứ ai mà không quan tâm đến tuổi tác hay vị trí, nhưng đây không được xem như là cách sử dụng đúng mặc dù đôi khi nó được chấp nhận. Những người vừa tốt nghiệp đại học bắt đầu đi làm thường có một khoảng thời gian khó khăn để bỏ được thói quen nói này.

Giáo viên dạy tiếng Nhật cho người nước ngoài sẽ thường xuyên cảm thấy lúng túng khi những học viên người lớn của mình nói với mình Sayoonara hay Sensee, sayoonara vì nó sẽ gợi cho anh ta nhớ đến hình ảnh nam sinh hoặc nữ sinh nói tạm biệt với giáo viên.

Không có gì sai khi dùng Sayoonara giữa bạn bè hoặc đồng nghiệp, nhưng nhiều người chọn các cách diễn đạt tương tự khác, có lẽ vì Sayoonara có thể nghe hơi trẻ con hoặc gợi cho người ta nhớ tới thời học sinh của mình. Vì thế người ta sẽ nói Ja, kore-de, Ja, mata (Nghĩa đen: Vậy thì, lần sau) hay Ja… (Nghĩa đen: Vậy thì…) khi tạm biệt bạn bè hoặc đồng nghiệp. Còn với người ở lại văn phòng, họ thường nói Osaki-ni, có nghĩa là “Tôi đi trước.”

 

Moo sorosoro dekakenai-to… (Nếu chúng ta không đi ngay…)

Nihongo Notes

  • Tác giả: Osamu Mizutani, Nobuko Mizutani
  • Chuyển ngữ: Yappa
  • Mục lục

Moo sorosoro dekakenai-to…
もう そろそろ でかけないと……
(Nếu chúng ta không đi ngay…)

Anh Lerner mời gia đình Takada đi xem phim vào thứ bảy tuần trước. Khi anh đến nhà họ, anh Takada đang bận chăm cây trong vườn. Chị Takada đã mặc xong quần áo, đi xuống chỗ anh ấy và bảo với anh đã đến giờ đi rồi. Nhưng anh Takada đang bị cuốn vào việc mình đang làm. Rồi chị Takada nói
Moo sorosoro dekakenai-to…
もう そろそろ でかけないと……
(Nghĩa đen: Nếu chúng ta không chậm rãi đi từ bây giờ…)
Nên anh Takada chuẩn bị và ba người bọn họ cùng đi.

Khi hết phim anh Takada gợi ý cùng uống trà, nhưng chị Takada nói
Demo, amari osoku naru-to…
(Nghĩa đen: Nhưng nếu muộn quá…)

Sau khi tạm biệt gia đình Takada anh Lerner nhớ lại hai câu của chị Takada và để ý chúng là những câu không đầy đủ. Và anh nhận ra rằng mình đã từng nghe rất nhiều câu không đầy đủ như thế do người Nhật nói.

*  *  *

Sensee đã nói rằng câu của chị Takada là câu đầy đủ theo nghĩa là nó đã truyền tải hoàn hảo ý của nó mà không cần thêm cụm từ nào khác. Câu đầu tiên có nghĩa là “Chúng ta nên đi ngay” và câu thứ hai là “Chúng ta không nên ở lại quá muộn.” Mỗi câu có thể được theo sau, về mặt ý nghĩa đã nêu, bởi một cụm biểu thị kết quả, nhưng việc thêm vào sẽ thay đổi ngụ ý. Nếu chị nói Moo sorosoro dekakenai-to osoku narimasu, (Nghĩa đen: Nếu chúng ta không chậm rãi đi từ bây giờ, chúng ta sẽ bị muộn), nó nghe sẽ đòi hỏi hơn hoặc cứ như chị đang chỉ trích chồng mình. Có thể nói tương tự như vậy với câu thứ hai Amari osoku naru-to… Có lẽ ý của chị là nếu họ ở lại quá muộn họ sẽ làm mất quá nhiều thời gian của anh Lerner hoặc gây ra phiền hà khác. Nhưng nếu chị nói rõ ra, có thể sẽ làm anh Lerner ngại. Nên chị cố ý chọn kết thúc câu của mình bằng …to để giữ ý.

Tương tự, …tara được dùng khi gợi ý người khác làm gì. Ví dụ, thay vì nói Moo sorosoro dekakenai-to… bạn có thể nói Moo sorosoro dekaketara… (Nghĩa đen: Nếu bạn chậm rãi đi từ bây giờ…) mà không cần thêm cụm thường đi kèm, doo-desu-ka (thì thế nào?), có nghĩa là “Sao bạn không đi luôn?” Câu này trực tiếp hơn dekakenai-to… Bởi vì doo-desu-ka hoặc cụm tương tự luôn luôn ám chỉ sau …tara, trong khi sau …to thì có thể ám chỉ nhiều ý khác, do đó để nhiều lựa chọn hơn cho người nghe tự hiểu.

Bạn sẽ thường nghe thấy câu kết thúc bởi …to, …tara và tương tự, đặc biệt trong các lời nói dè dặt. Không nói phần kết thúc theo cách này không phải là dấu hiệu của việc nói kém, thay vào đó được coi là tốt một cách tích cực vì nó thể hiện sự tôn trọng đến người khác.

Oishii-desu-ne, kono koohi (Ngon thật, cà phê này ấy)

Nihongo Notes

  • Tác giả: Osamu Mizutani, Nobuko Mizutani
  • Chuyển ngữ: Yappa
  • Mục lục

Oishii-desu-ne, kono koohi
おいしいですね、このコーヒー
(Ngon thật, cà phê này ấy)

Vài tuần trước anh Lerner có một cốc cà phê tại một quán cà phê nhỏ với chị Yoshida. Sau khi thử cà phê, chị Yoshida nhận xét
Oishii-desu-ne, kono koohi.
おいしいですね、このコーヒー。
(Nghĩa đen: Ngon thật, cà phê này ấy.)
Anh đồng ý, nhưng tự nghĩ là anh sẽ nói Kono koohii-wa oishii-desu-ne mà không đảo ngược thứ tự chủ ngữ và vị ngữ. Khi anh hỏi chị có muốn một cốc nữa không, chị nói
Iie, juubun-desu, ippai-de.
(Nghĩa đen: Không, đủ rồi, một cốc thôi.)
lại đảo ngược thứ tự diễn đạt một lần nữa.

Sau đó anh đặc biệt chú ý đến các cuộc hội thoại quanh mình, và để ý dạng đảo ngược này được sử dụng rất thường xuyên. Và anh cũng nhận ra bản thân anh chưa từng làm như vậy; anh tự hỏi anh có nên thỉnh thoảng thử nó khi nói tiếng Nhật hay không.

*  *  *

Trong hội thoại hàng ngày người Nhật thường đảo ngược thứ tự chủ ngữ và phần còn lại trong câu, hoặc bắt đầu câu với cái thông thường được đặt cuối cùng. Nói đúng ra, thứ tự từ không đổi tự do nhưng thứ tự diễn đạt có thể đổi; bạn có thể nói Oishii-desu-ne, kono koohi, nhưng bạn không thể nói Desu-ne oishii, koohii kono. Thực ra, bạn sẽ thường nghe thấy những câu như thế này:
Ii otenki-desu-ne, kyoo-wa.
(Nghĩa đen: Trời đẹp nhỉ, hôm nay ấy.)
Yokatta-desu-ne, ano eega.
(Nghĩa đen: Hay nhỉ, bộ phim đó ấy.)
Kimashita-yo, henji-ga.
(Nghĩa đen: Đến rồi, phản hồi ấy.)

Bằng việc đảo ngược thứ tự theo cách này, bạn có thể mang tới ấn tượng thân mật và nhiệt tình. Vì vậy, đảo ngược thường được sử dụng nhất trong lời nói diễn tả cảm xúc của một người như ngạc nhiên, phê bình, phấn khích, đánh giá và sở thích. Nó thông thường bị tránh trong các bài nói chính thức cũng như trong ngôn ngữ viết.

Người nước ngoài có lẽ cảm thấy không đúng lắm khi nói câu như Oishii-desu-ne, kono koohi, nhưng họ có thể lần đầu tiên thử đảo ngược như thế này bằng cách đưa ra lời giải thích sau câu chính. Ví dụ, khi một người muốn mói “Xin chờ một lát. Tôi sẽ tới ngay,” người này có thể nói
Sugu modorimasu-kara matte-ite-kudasai.
(Nghĩa đen: Vì tôi sẽ tới ngay nên xin hãy chờ.)
hoặc
Chotto matte-ite-kudasai, sugu modorimasu-kara.
Cả hai đều đúng, nhưng câu thứ hai nghe có tính chất hội thoại hơn.

Sore-wa-desu-ne… (Cái này, bạn biết đấy…)

Nihongo Notes

  • Tác giả: Osamu Mizutani, Nobuko Mizutani
  • Chuyển ngữ: Yappa
  • Mục lục

Sore-wa-desu-ne…
それはですね……
(Cái này, bạn biết đấy…)

Anh Lerner gần đây đặt tên cho anh Okada là “quý ngài Desu-ne” vì một trong những thói quen nói của anh ấy. Ví dụ, khi anh ấy muốn nói anh ấy đã gặp anh Kobayashi ở Shinjuku ngày hôm trước, anh ấy sẽ nói:
Kinoo-desu-ne, Shinjuku-de-desu-ne, guuzen-desu-ne, Kobayashi-san-ni-desu-ne, aimashite-desu-ne…
(Nghĩa đen: Ngày hôm qua, anh biết đấy, ở Shinjuku, anh biết đấy, tôi ngẫu nhiên, anh biết đấy, gặp anh Kobayashi, anh biết đấy…)
Anh Lerner nghi ngờ anh Okada có thể nói được gì nếu bị yêu cầu không sử dụng desu-ne. Trong tiếng Anh, desu-ne có thể dịch thành “you know (bạn biết đấy),” nhưng việc sử dụng “you know” ít thường xuyên hơn nhiều, và không chỉ vây, việc sử dụng nó thường xuyên sẽ bị coi là một dấu hiệu của bài nói nghèo nàn. Với anh Lerner, người Nhật có vẻ dễ dãi hơn với loại thói quen nói này.

*  *  *

Sensee nói rằng nhiều người Nhật sẽ có cảm giác giống như anh Lerner về việc dùng desu-ne quá mức, và chính anh Okada sẽ cố không dùng nó quá nhiều khi tình huống yêu cầu. Nhưng trong một chừng mực nhất định việc hay sử dụng desu-ne thường được chấp nhận trong hội thoại. Nó không chỉ được chấp nhận mà còn được coi là tốt một cách tích cực trong một vài tình huống, vì nó giúp tăng thêm sắc thái thân thiện, thoải mái.

Desu-ne thường được sử dụng khi bắt đầu giải thích cái gì đó phức tạp. Trước câu giải thích, người Nhật thường nói:
Sore-wa-desu-ne…
それはですね……
(Nghĩa đen: Cái này, bạn biết đấy…)
để người nghe chuẩn bị.

Hoặc, khi một người phải nói gì đó anh ta không muốn, anh ấy tự nhiên ngập ngừng và nói
Jitsu-wa-desu-ne…
(Nghĩa đen: Sự thực là, bạn biết đấy…)
Trong những trường hợp như thế này việc sử dụng desu-ne giữa các cụm từ không bị coi là dấu hiệu của một bài nói nghèo nàn; ngược lại, nó thường được chuộng để bất ngờ bắt đầu một lời giải thích.

Nhưng việc sử dụng desu-ne quá mức có khuynh hướng làm rối loạn sự phát triển của một câu và việc kết thúc nó thường ít liên quan tới việc bắt đầu nó. Vì thế desu-ne nên tránh dùng khi đưa ra một lời giải thích rõ ràng mà cần sự nhất quán. Chỉ vì điều này, nó có thể sử dụng để làm hoang mang người nghe hoặc làm anh ta mắc lừa; một người bán hàng hoặc một chính trị gia thường xuyên dùng đến desu-ne khi cố gắng thuyết phục người khác.

Iie, honno sukoshi-de… (Không, chỉ là chút ít thôi)

Nihongo Notes

  • Tác giả: Osamu Mizutani, Nobuko Mizutani
  • Chuyển ngữ: Yappa
  • Mục lục

Iie, honno sukoshi-de…
いいえ、ほんの すこしで……
(Không, chỉ là chút ít thôi)

Anh Lerner được mời đến nhà Takada thứ bảy tuần trước. Khi anh đến nhà họ, anh thấy chị Yoshida cũng được mời, đang đưa một gói đồ nhỏ cho chị chủ nhà. Chị Takada cảm ơn chị ấy, khen gói đồ rất đẹp, và hỏi
Ittai nan-deshoo-ne.
(Không biết là cái gì nhỉ.)
Rồi chị Yoshida đáp
Iie, honno sukoshi-de…
いいえ、ほんの すこしで……
(Nghĩa đen: Không, chỉ là chút ít thôi.)
Anh Lerner nghĩ đoạn trao đổi này khá là lạ. Khi chị Takada hỏi gói đồ chứa cái gì, chị Yoshida đã trả lời Iie. Chị không nói đó là gì và chị Takada không hỏi tiếp.

Anh Lerner cảm thấy hứng thú với cái Iie này. Người ta hay nói người Nhật tránh nói Iie với người khác, nhưng đôi khi họ sử dụng Iie khi có vẻ không cần thiết. Iie mà chị Yoshida nói có vẻ lạ nếu được dịch trực tiếp sang thành “Không.”

*  *  *

Ở Nhật, người ta đôi khi phản hồi với ý định của người nói hơn là nghĩa đen của cái mà anh ta đã nói. Tức là, họ cố gắng tìm mục đích đằng sau cái thực tế được nói ra, và phản hồi cho mục đích đó. Iie trong hội thoại tiếng Nhật thường được dùng để phủ nhận cái mà người nói có vẻ kỳ vọng. Khi chị Takada hỏi có gì trong gói đồ, chị Yoshida nói Iie, có nghĩa là “Tôi nghĩ chị kỳ vọng nó sẽ là thứ gì rất hay, nhưng KHÔNG, chị nhầm rồi. Nó không đáng gì đâu.” Đồng thời chị ấy cũng ngụ ý là chị Takada không cần phải cảm thấy miễn cưỡng vì món quà không đáng gì.

Vì vậy Iie thường được sử dụng để biểu thị sự khiêm tốn của một người và sự suy xét đến người khác. Nó đôi khi được dùng đơn giản là để phủ nhận một lời khen, nhưng thường bạn sẽ hay nghe thấy nó dùng khi ai đó được yêu cầu biểu thị sự lựa chọn của anh ta. Ví dụ:
A: Kore, itsu kaeseba ii-deshoo. (Khi nào tôi nên trả lại cái này?)
B: Iie, itsu-demo ii-n-desu-yo. (Nghĩa đen: Không, khi nào cũng được.)
Trong trường hợp này, câu nói của B có thể được diễn giải thành “Không, bạn không cần lo phải trả nó đúng hạn. Bạn có thể trả nó bất kỳ lúc nào.”
Hoặc
A: Koohii-to koocha-to dochira-ga ii-deshoo. (Bạn muốn cà phê hay trà?)
B: Iie, dotchi-demo. (Nghĩa đen: Không, cái nào cũng được.)

Iie này thường được rút gọn và phát âm thành Ie; trong cách nói thân thuộc của phái nam nó luôn được phát âm thành Iya. Và rất nhanh ngay sau đó sẽ là phần còn lại của câu mà không có khoảng ngừng dài.